พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี พันปีหลวง ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจ ในการบำบัดทุกข์ บำรุงสุขให้แก่ปวงอาณา ประชาราษฎร์ มาโดยตลอด ได้เสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไป ประทับแรม ณ พระตำหนักในต่างจังหวัด ทำให้ทรงทราบถึงปัญหาและความเดือดร้อนของราษฎรด้วย พระองค์เอง โดยเฉพาะความทุกข์ ความเดือดร้อนจากโรคภัยไข้เจ็บ ในการเสด็จพระราชดำเนินไปทรง เยี่ยมราษฎรแต่ละครั้งจะมีราษฎรจำนวนมากมารอรับการรักษาจากคณะแพทย์ที่ตามขบวนเสด็จฯ ดังคำบรรยายของท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ ทีขะระ รองราชเลนุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สำนักราชเลขาธิการ ตำแหน่งในขณะนั้น ที่ได้บรรยายเพื่อเพิ่มพูนความรู้ให้แก่ข้าราชการสำนักราชเลขาธิการเกี่ยวกับโครงการพระราชดำริในสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เมื่อวันที่ ๒๐ มิถุนายน ๒๕๕๐ ณ ห้องกรุงธนบอลรูม ชั้น ๒ โรงแรมรอยัลริเวอร์ เขตบางพลัด กรุงเทพฯ ซึ่งใน ขณะนั้นกองโครงการสัมพันธ์ สำนักราชเลขาธิการ ได้นำมาจัดพิมพ์เผยแพร่ และมีคำบรรยายเกี่ยว ด้วยเรื่องคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ ดังความต่อไปนี้
“…อยากจะบอกกับทุกท่านว่า งานของกองราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ไม่เพียงแค่การไปตามเสด็จ หรืองานศิลปาชีพเท่านั้น งานของกองราชเลขานุการฯ ที่สำคัญยังมีอีกหลายอย่างเช่น คนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ ตรงนี้มีคำถามว่าคนไข้ในพระบรมราชินูปถัมภ์ เราเรียกคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ เพราะว่าทั้งสองพระองค์ทรงร่วมดูแลผู้ป่วย แต่ผู้ดำเนินงานคือกองราชเลขานุการ ฯ จากแนวพระบรมราโชบายว่าคนไข้เจ็บป่วยทรงมอบหมายสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ดูแลคนไข้จากการเสด็จ ฯ เยี่ยมราษฎร มีหมอตามเสด็จฯ อย่างที่เล่าให้ฟังในตอนแรก แล้วอีกอย่างที่เห็น คือ ทรงริเริ่ม เวลาที่เสด็จ ฯ เยี่ยมราษฎรจะมีกล่องยาพระราชทาน ในกล่องยาจะมียาง่าย ๆ โดย คุณหมอดนัย สนิทวงศ์ ณ อยุธยา แพทย์ประจำพระองค์ แนะนำว่ามียาอะไรที่ชาวบ้านเขาสามารถใช้เองได้ เป็นการปฐมพยาบาลเบื้องต้น ทำแผลสด แก้ปวดหัวตัวร้อน แก้ท้องเสีย สอนวิธีปฐมพยาบาล และพระราชทานโครงการหมอหมู่บ้านขึ้นมา โดยนำชาวบ้านในหมู่บ้านที่เป็นเด็กหนุ่มสาวเข้ามาอบรม เวลาที่พระองค์ท่านแปรพระราชฐานไปพระตำหนักใด ก็จะเปิดโครงการนี้ขึ้น และจะนำชาวบ้านมาอบรมโดยคุณหมอ เช่น ที่จังหวัดเชียงใหม่ก็จะจัดที่ค่ายกาวิละ ที่จังหวัดนราธิวาสก็จะเป็นที่โรงพยาบาลประจำจังหวัดนราธิวาส แพทย์ก็จะมาสอนให้ความรู้ว่า เมื่อเกิดเหตุ ประชาชนจะช่วยตัวเองอย่างไร โดยที่มีหมอหมู่บ้านสำหรับเรื่องยาพระราชทาน ใส่ซอง ระบุจำนวนว่าจะให้รับประทานเท่าไหร่ มีคำอธิบาย มีคู่มือชัดเจน อยู่ในกล่องพระราชทานด้วย นอกจากนั้น ยังมีศาลารวมใจ ซึ่งเมื่อ ๓๐ ปีก่อน ห้องสมุดต่าง ๆ ยังไม่ทันสมัยเหมือนปัจจุบันนี้ พระองค์ทรงริเริ่ม
ให้มีศาลารวมใจ เป็นที่ ๆ ประชาชนจะมาใช้บริการในการอ่านหนังสือ หาความรู้ ทรงอยากให้ประชาชนชาวไทยมีความรู้ ไม่ใช่รู้แต่เรื่องของหมู่บ้านตัวเองเท่านั้น แต่ให้รู้ถึงเพื่อนบ้าน ให้รู้ทั่วประเทศด้วย ภาคใต้ต้องรู้จักคนภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ คนภาคเหนือก็ให้รู้จักคนภาคใต้ด้วย คนไทยต้องรู้จักให้หมดทั่วผืนแผ่นดินไทย แล้วเรามีประเทศที่น่าอยู่อย่างไร มีทรัพยากรอย่างไรบ้าง ทรงอยากให้ทุกคนรับรู้ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เผื่อแผ่เมตตา รู้เขารู้เรา เพราะฉะนั้น ศาลารวมใจ ทรงเตรียมเอกสารต่าง ๆ รวมทั้ง ทูลกระหม่อม ทั้ง ๒ พระองค์ด้วยว่า
ต้องหารูปภาพเมืองไทย ภาคต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ พระบรมมหาราชวัง พระแก้วมรกต พระสยาม เทวาธิราช มีเสาชิงช้า มีวัดเบญจมบพิตร มีสิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ แล้วอยุธยามีโบราณสถาน มีประวัติศาสตร์อย่างไร มีรูปเล่ม และคำอธิบายง่าย ๆ ชาวบ้านจะสามารถอ่านและเข้าใจได้ เด็กนักเรียนชั้นประถมมาอ่านจะเข้าใจได้ ด้านหน้าของศาลารวมใจก็จะมีรูปติดเต็มไปหมด มีโต๊ะนั่งกับพื้น มีเสื่อ เอาหนังสือออกมาอ่าน ด้านหลังก็จะมีเตียงเล็ก ๆ มีแคร่ที่จะให้คนไข้ได้มาใช้ และหมอหมู่บ้านก็จะประจำอยู่ที่ศาลารวมใจ มีทั้งหญิงและชายมารับบริการ ทรงไปตรวจศาลารวมใจ ทรงนำร่องที่จะทำสิ่งเหล่านี้ขึ้นมา ซึ่งเดิมนั้นยังไม่มีห้องสมุดและศาลาหมู่บ้าน ทรงทำขึ้นมาแห่งแรกเลย เดี๋ยวนี้หนังสือเต็มไปหมดและเราก็ส่งไปให้ ภาคใต้ก็นำเรื่องราวของภาคอื่นไปให้ดู อันนี้เป็นส่วนหนึ่ง ซึ่งทุกวันนี้ศาลารวมใจก็ยังมีอยู่ ในเวลาให้ใบส่งตัวคนไข้ไปรักษาที่โรงพยาบาลใดก็ตาม ก็ต้องมีค่ารถไปโรงพยาบาลนั้น ๆ ด้วย นอกจากนั้น ทุกที่ที่เราไปก็จะมีแผนกคนไข้ติดตามไปด้วย จะเปิด โรงฝึกขึ้นมาชั่วคราวแล้ว และมีหน่วยแพทย์หน้าวังตั้งอยู่ด้วย ยกเว้นที่จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งกว่าแพทย์จะขึ้นไปต้องใช้เวลา ๔๐ – ๕๐ นาที แต่ที่จังหวัดนราธิวาสและที่ภาคอีสาน จะมีคุณหมออาสาสมัครที่ตามเสด็จ ก็จะมีชาวบ้านไปพบ พระองค์ท่าน หลังจากทราบว่าเสด็จ ฯ มายาหลวงซึ่งรับประทานแล้วหาย มันเป็นเรื่องจิตใจ ความศรัทธาที่มีอยู่ต่อพระองค์ท่าน เชื่อว่าสิ่งที่พระองค์ท่านพระราชทานนั้นเป็นเหมือนยาวิเศษ เพราะฉะนั้น คนไข้ที่เป็นหลัก ๆ ที่เข็นใส่รถ ที่หามมาหาหน่วยแพทย์ที่หน้าวัง เจ้าหน้าที่แผนกคนไข้ของกองราชเลขานุการฯ ต้องทำงานหนักนอกจากส่งใบส่งตัวและทำประวัติคนไข้แล้วในแต่ละวันมีจำนวนเป็นร้อย ตอนบ่ายก็ตามเสด็จ โดยไปล่วงหน้า
ไปที่หมู่บ้านที่พระองค์ท่านจะเสด็จ ฯ ก็ต้องออกไปเปิดหน่วยแพทย์ชั่วคราวที่นั่น คุณหมอก็ออกไปพร้อมกัน เช้าทำงานหน้าวัง บ่ายออกไปในพื้นที่ คนไข้บางราย โปรดให้มารักษาที่กรุงเทพ ฯ ในสมัยก่อนโรงพยาบาลตามต่างจังหวัด อาจมีขีดความสามารถจำกัด แต่แม้จะมีขีดความสามารถพอ คนไข้ส่วนหนึ่งก็อยากติดตามใกล้ชิด แล้วก็ทรงสนพระทัยว่าในรายที่แปลกมีอาการใหม่ที่ไม่เคยพบเลย ก็นำมาให้คุณหมอที่กรุงเทพ ฯ ทำการศึกษา เมื่อมาถึงกรุงเทพ ฯ ค่าใช้จ่ายในการเดินทางพระราชทานทั้งหมด โดยที่ตำรวจตระเวนชายแดนดูแล ทหารในพื้นที่หรือจังหวัดช่วยกันดูแล นำคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์มาส่งที่โรงพยาบาลประจำจังหวัด หรือที่กรุงเทพ ฯ เมื่อมาถึง เราก็มีบ้านพักคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ ซึ่งตั้งอยู่ ไม่ไกลจากพระตำหนักจิตรลดานัก ที่นั่นจะต้องมีคนดูแลเมื่อคนไข้มาถึง มีอาหาร มีที่พักเหมือนกับเป็นโรงแรมเลย แต่มีคน ป่วยทั้งนั้น ตอนเช้าก็มีเจ้าหน้าที่พาคนไข้ไปโรงพยาบาลต่าง ๆ หลายโรคเป็นประโยชน์ ต่อการแพทย์มาก แล้วเมื่อไปอยู่ใน โรงพยาบาลใด นอกจากเจ้าหน้าที่จากกอง ราชเลขานุการ ฯ แล้วยังทรงเลือกบุคคล ที่รู้จักไปที่หมู่บ้านที่พระองค์ท่านจะเสด็จ ฯ ก็ต้องออกไปเปิดหน่วยแพทย์ชั่วคราวที่นั่น คุณหมอก็ออกไปพร้อมกัน เช้าทำงานหน้าวัง บ่ายออกไปในพื้นที่ คนไข้บางราย โปรดให้มารักษาที่กรุงเทพ ฯ ในสมัยก่อนโรงพยาบาลตามต่างจังหวัด อาจมีขีดความสามารถจำกัด แต่แม้จะมีขีดความสามารถพอ คนไข้ส่วนหนึ่งก็อยากติดตามใกล้ชิด แล้วก็ทรงสนพระทัยว่าในรายที่แปลกมีอาการใหม่ที่ไม่เคยพบเลย ก็นำมาให้คุณหมอที่กรุงเทพ ฯ ทำการศึกษา เมื่อมาถึงกรุงเทพ ฯ ค่าใช้จ่ายในการเดินทางพระราชทานทั้งหมด โดยที่ตำรวจตระเวนชายแดนดูแล ทหารในพื้นที่หรือจังหวัดช่วยกันดูแล นำคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์มาส่งที่โรงพยาบาลประจำจังหวัด หรือที่กรุงเทพ ฯ เมื่อมาถึง เราก็มีบ้านพักคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ ซึ่งตั้งอยู่ ไม่ไกลจากพระตำหนักจิตรลดานัก ที่นั่นจะต้องมีคนดูแลเมื่อคนไข้มาถึง มีอาหาร มีที่พักเหมือนกับเป็นโรงแรมเลย แต่มีคน ป่วยทั้งนั้น ตอนเช้าก็มีเจ้าหน้าที่พาคนไข้ไปโรงพยาบาลต่าง ๆ หลายโรคเป็นประโยชน์ ต่อการแพทย์มาก แล้วเมื่อไปอยู่ใน โรงพยาบาลใด นอกจากเจ้าหน้าที่จากกอง ราชเลขานุการ ฯ แล้วยังทรงเลือกบุคคล ที่รู้จัก
คุ้นเคยให้ไปเยี่ยมคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ด้วย ผู้เยี่ยมไข้ก็จะมีหน้าที่เยี่ยมไข้ตามโรงพยาบาลต่าง ๆ ทุกวันหมุนเวียนกันไป จะมีอาสาสมัครวันละ ๒ – ๓ คน แล้วก็ไปพูดจากับเยี่ยมคนไข้ เพราะว่าบางโรคที่เป็นมาก ต้องการกำลังใจ ก็ให้นำภรรยามาด้วย ลูกอายุเท่าไร ฝากไว้กับใครได้ เราจะต้องมีบ้านพักและเจ้าหน้าที่ดูแลอย่างดี เป็นพระราชดำริทั้งหมด และทรงมีพระราชเสาวนีย์ให้กองราชเลขานุการ ฯ ดูแล และทรงสอนว่าคนที่ไปเยี่ยมไข้ต้องทำเสมือนหนึ่งเขาเป็นญาติ พ่อแม่พี่น้องของเรา เพื่อเขาจะได้กลับมาเป็นหลักของครอบครัว อันนี้เป็นหลักของงานคนไข้ในพระบรมราชา นุเคราะห์ ที่ยังยึดเป็นหลักอยู่จนทุกวันนี้ งานแผนกคนไข้ ฯ มีมากมาย เสด็จ ฯ ออกไปแต่ละครั้ง กลับมาพร้อมงานที่มากขึ้น มีการหมุนเวียนออกไปทุกปี หลังพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา จะออกไปภาคเหนือ และในเดือนกันยายนจะไปภาคใต้ ไปภาคอีสานในเดือนพฤศจิกายน เดือนมกราคม กุมภาพันธ์ มีนาคม จะอยู่ที่ภาคเหนือ เพราะฉะนั้น วนกันไปเหมือนงูกินหาง หลายโรค ได้หายไปเพราะเราได้ออกไปช่วย ต่อมาการสาธารณสุขของประเทศโรงพยาบาลเล็ก ๆ ไม่กี่เตียง รวมไปถึงโรงพยาบาลของหมู่บ้าน เรียกว่าสาธารณสุขของประเทศได้เข้าไปถึงหมู่บ้านแล้วแม้ทุกวันนี้ เมื่อแพทย์หลวงลงไปในพื้นที่แต่ราษฎรจะคับคั่งทุกครั้ง”