พระที่นั่งบรมราชสถิตยมโหฬาร

     พระที่นั่งที่ต่อเติมส่วนที่ ๒ พระราชทานนามว่า “พระที่นั่งเทวารัณยสถาน” พระที่นั่งองค์นี้ สร้างเป็นพลับพลาเครื่องไม้ หลังคาประดับช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ มีลานและบันไดลงสู่พื้นล่าง เพื่อเป็นพลับพลาประกอบพระราชพิธีสังเวยบวงสรวง

     สถานที่ที่กล่าวนามมาทั้งหมดนี้ เป็นพระราชมณเฑียรที่ประทับส่วนพระองค์ ส่วนทางด้านใต้ ซึ่งเป็นห้องพระบรรทม ออกไปเป็นสวนสวรรค์ ซึ่งเป็นสวนที่งดงามมาก มีภูเขาและน้ำตก ประกอบด้วยพันธุ์ไม้นานาชาติส่งกลิ่นหอม ดังจดหมายเหตุรายวันของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้าวชิรุณหิศ สยามมกุฏราชกุมาร ก่อนที่จะขึ้นเฝ้าฯ สมเด็จพระบรมราชชนก จะทรงประทับพักผ่อนที่สวนสวรรค์นี้ เป็นเวลานาน ๆ

     จากสวนสวรรค์ ไปทางด้านทิศใต้ มีสะพานเลือกเสด็จพระราชดำเนินไปยังพระตำหนักสมเด็จ พระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา และสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระอัครมเหสี

     สมัยก่อนการติดต่อระหว่างเขตพระราชฐานชั้นในกับภายนอก จะใช้ประตูเข้าออกทางด้านตะวันตก ๒ ประตู คือประตูอนงคลิ้นลา (ปัจจุบันเรียกกันว่าประตูอนงคลีลา) และประตูยาตรากษัตรี มาสู่ท่าขุนนางติดกับท่าราชวรดิฐซึ่งเป็นท่าเทียบเรือ จะมีเรือสินค้าจากต่างประเทศ เช่น เรือสิงคโปร์ เข้าสู่กรุงเทพ บรรทุกผ้าแพรพรรณ เครื่องแต่งกาย มาขายเจ้านายฝ่ายใน ก่อนที่จะนำไปค้าขาย ที่ท้องตลาดสำเพ็ง

     ประตูอนงคลิ้นลาหรือประตูอนงคลีลา มีมูลดินกองใหญ่อยู่หน้าประตู เมื่อเปิดประตู จะมีโขลนออกนั่งว่าราชการ โขลนนี้คือพนักงานฝ่ายใน มีราชทินนามว่า “ท้าวศรีสัจจา” ชื่อเดิมว่า “มิ” เป็นผู้ที่ เคร่งในกฎระเบียบของชาววังมาก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงยกย่องมาก ถึงกับทำรูปจำหลักไว้ที่ใต้พระที่นั่งบุษบกมาลามหาพิมาน ที่ผนังด้านใต้พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และมีโคลงพระราชนิพนธ์ไว้ด้วย ในปัจจุบันโคลงพระราชนิพนธ์ลบเลือนไปแล้ว เล่ากันว่าเมื่อประตูนี้เปิด จะมีหนุ่มรุ่นกระทงมาดักพบสตรีชาววัง เพื่อเกี้ยวพาราสีเป็นประจำ จึงมีคำสำนวนว่า “เจ้าชู้ประตูดิน” ปัจจุบันนี้ประตูอนงคลีลา หรือ ประตูดิน ก็ยังคงเปิดใช้ในทางราชการ แต่สาวสรรกำนัลในที่เข้าออกประตูนี้ อายุเลยแซยิดไปแล้ว คำสำนวนว่า “เจ้าชู้ประตูดิน” จึงเป็นอันว่าหมดไป

ส่วนประตูยาตรากษัตรี เป็นประตูที่เจ้านายฝ่ายใน เสด็จออก เสด็จเข้า