ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงตระหนักว่า ประเทศไทยมีความจำเป็นที่จะต้องพัฒนาระบบสาธารณูปโภคให้เจริญก้าวหน้าเพื่อปรับตัวเข้าสู่ความทันสมัย จึงมีพระราชดำริโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เริ่มดำเนินการก่อสร้างระบบสาธารณูปโภคหลายอย่างขึ้น อันเป็นปัจจัยพื้นฐานสำคัญในการพัฒนาประเทศในสมัยต่อมา ไม่ว่าจะเป็น ไฟฟ้า ประปา โทรศัพท์ โทรเลข ตลอดจนเส้นทางคมนาคม ซึ่งได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเส้นทางคมนาคมทางบกและทางน้ำ ได้แก่ ถนน สะพาน ทางรถไฟ และคลองสายต่าง ๆ มีทั้งการขุดคลองใหม่และ การขุดลอกคูคลองที่มีอยู่เดิม เพื่อให้ราษฎรสามารถขนส่ง ผลิตผลการเกษตรจากแหล่งผลิตออกไปยังตลาดได้สะดวก รวดเร็วยิ่งขึ้น นอกจากนี้ ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ราษฎรเข้าจับจองที่ดิน สองฟากคลองขุดใหม่เพื่อเพาะปลูก คลองที่ขุดขึ้นใหม่หลายคลองในรัชกาลนี้ยังคงได้ใช้ประโยชน์มาจวบจนปัจจุบัน เช่น คลองเปรมประชากร คลองนครเนื่องเขต คลองประเวศบุรีรมย์ คลองรังสิตประยูรศักดิ์ และคลองประปา เป็นต้น
สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์
ผู้อำนวยการขุดคลองเปรมประชากร
เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์
แม่กองขุดคลองเปรมประชากร
พระชลธารวินิจฉัย
เป็นผู้ปักกรุยหมายพื้นที่
คลองเปรมประชากร เป็นคลองขุดคลองแรกที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ขุดขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๔๑๓ โดยมีสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินแทนพระองค์อยู่ในขณะนั้น เป็นผู้อำนวยการขุดคลอง เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) สมุหพระกระลาโหม เป็นแม่กองขุดคลอง และพระชลธารวินิจฉัย (กัปตันฉุน) เป็นผู้ปักกรุยหมายพื้นที่ กับได้จ้างแรงงานชาวจีนขุดคลองตั้งแต่ต้นคลองตรงคลองผดุงกรุงเกษม บริเวณหน้าวัดโสมนัสวิหาร ยาวต่อเนื่องผ่านพื้นที่ ซึ่งในปัจจุบัน เป็นท้องที่เขตดุสิต เขตบางซื่อ เขตจตุจักร เขตหลักสี่ เขตดอนเมือง กรุงเทพมหานคร อำเภอเมืองปทุมธานี อำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี ไปบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยาในท้องที่อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา รวมระยะทางยาวกว่า ๕๐ กิโลเมตร ขุดคลองแล้วเสร็จเมื่อพุทธศักราช ๒๔๑๕ ใช้เวลาขุดคลองนานประมาณ ๑๘ เดือน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามคลองว่า คลองเปรมประชากร เพื่อให้คล้องจองกับชื่อคลองผดุงกรุงเกษมซึ่งขุดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนเรือพระที่นั่งไปทรงประกอบพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศลฉลองเปิดคลอง
จุดเริ่มต้นคลองเปรมประชากร ซึ่งขุดแยกจากคลองผดุงกรุงเกษม บริเวณหน้าวัดโสมนัสวิหาร
การขุดคลองเปรมประชากรจะเป็นโครงการที่ลงทุนสูง แต่ก่อให้เกิดประโยชน์คุ้มค่า เพราะช่วยย่นระยะ การเดินทางจากกรุงเทพมหานครไปยังพระนครศรีอยุธยา เนื่องจากแม่น้ำเจ้าพระยามีลักษณะคดเคี้ยวอ้อมไปมาทำให้เรือใช้เวลาเดินทางมาก นอกจากนี้ การขุดคลองเปรมประชากรยังเป็นการขยายพื้นที่การเพาะปลูกในพื้นที่ที่เป็นป่ารกชัฏ เต็มไปด้วยสัตว์ป่าอันตราย ราษฎรไม่กล้าเข้าไปอยู่อาศัย เมื่อขุดคลองแล้ว ราษฎรสัญจรไปมาสะดวก ก็จะทำให้เกิดการตั้งถิ่นฐานชุมชนในพื้นที่นั้น ทั้งยังเอื้อประโยชน์ต่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรมและการค้าขาย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์ให้ราษฎรได้ใช้ประโยชน์คลองเปรมประชากรอย่างทั่วถึง จึงมีประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ราษฎรใช้ได้โดยไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมขุดคลองหรือภาษีคลองใด ๆ ทั้งสิ้น
คลองเปรมประชากรเป็นคลองที่อยู่คู่กับกรุงรัตนโกสินทร์มานานกว่าร้อยปี ปัจจุบันตลอดริมสองฝั่งคลองสายนี้เป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของประชาชน กับเป็นที่ตั้งสถานที่ราชการและศาสนสถานหลายแห่ง สืบเนื่องจากการขยายตัวของสังคมเมืองอย่างรวดเร็ว ทำให้เกิดปัญหาการปลูกสร้างอาคารบ้านเรือนรุกล้ำคลองเปรมประชากร ผลที่เกิดขึ้นตามมา คือ คลองแคบลง มีสภาพตื้นเขิน และจุน้ำได้น้อยลง นอกจากนี้ ยังมีปัญหาอื่น ๆ เช่น ปัญหาการทิ้งขยะลงคลองทำให้เกิดน้ำเน่าเสีย ขยะกีดขวางเส้นทางน้ำ ทำให้น้ำไหลได้ช้า เป็นเหตุให้ประสิทธิภาพในการป้องกันน้ำท่วมลดลง จนทำให้เกิดปัญหาน้ำท่วมขังเมื่อมีฝนตกหนัก และน้ำเอ่อล้นฝั่งเมื่อมีการผันน้ำลงสู่คลองเปรมประชากร
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเล็งเห็นสภาพปัญหาคลองเปรมประชากรซึ่งมีอายุมากว่า ๑๐๐ ปี มีสภาพ เสื่อมโทรมลงตามกาลเวลา ประกอบกับการขยายตัวของเมืองทำให้มีการสร้างบ้านเรือนรุกล้ำลงไปในคลอง ซึ่งเป็นปัญหาสะสมมาอย่างยาวนาน จึงพระราชทานพระราชดำริให้จัดทำโครงการพัฒนาคลองเปรมประชากร เพื่อฟื้นฟูสภาพน้ำลำคลองและการพัฒนาคุณภาพชีวิตประชาชนที่อยู่อาศัยริมฝั่งคลองเปรมประชากรให้ดีขึ้น สร้างประโยชน์สุขแก่ประชาชนสมดังชื่อ “เปรมประชากร” พระราชดำริในการพัฒนาและฟื้นฟูแม่น้ำลำคลองมิได้เป็นเพียงการปรับปรุงคูคลองให้กลับมาสวยงาม แต่ยังทรงคำนึงถึงประโยชน์ที่จะได้รับจากแหล่งน้ำ ไม่ว่าจะเป็นที่อยู่อาศัยของประชาชน เส้นทางคมนาคมสัญจร หรือประสิทธิภาพการระบายน้ำเพื่อช่วยป้องกันน้ำท่วม และเหนืออื่นใด คือ การสร้างสังคมที่น่าอยู่ เข้มแข็ง และปลอดภัย อันเป็นการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างยั่งยืนตลอดไปและเพื่อเป็นต้นแบบในการพัฒนาคูคลองและชุมชนอื่นต่อไปด้วย การพัฒนาคลองเปรมประชากร จึงเป็นโครงการนำร่องในการพัฒนาและฟื้นฟูแหล่งน้ำให้กลับมีความอุดมสมบูรณ์ เพื่อให้ประชาชนมีความสุขและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว การนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หน่วยราชการในพระองค์ประสานความร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐและเอกชนเข้าไปดำเนินการพัฒนาคลองเปรมประชากร โดยมีประชาชนจิตอาสาจากโครงการจิตอาสาพระราชทาน
เข้ามามีส่วนในการทำกิจกรรมสาธารณประโยชน์ต่าง ๆ เพื่อเสริมสร้างความสมัครสมานสามัคคีของคนในชาติ เริ่มดำเนินโครงการเมื่อวันที่ ๕ พฤศจิกายน ๒๕๖๐ โดยจัดกิจกรรมปล่อยแถวขบวนประชาชนจิตอาสาเพื่อร่วมทำความสะอาดพื้นที่บริเวณคลองมหานาค สำนักงานเขตป้อมปราบศัตรูพ่าย และคลองเปรมประชากร จากจุดตัดคลองผดุงกรุงเกษม และคลองเปรมประชากรถึงกรมทหารสื่อสาร (หลักที่ ๑) โดยจิตอาสาจะขุดลอกคูคลองและพัฒนาพื้นที่ใกล้เคียง
ประชาชนจิตอาสาร่วมทำกิจกรรมจิตอาสา “เราทำความ ดี ด้วยหัวใจ” ตามโครงการ “เรารักษ์คลองเปรมประชากร”
ต่อมา มีมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ ๙ เมษายน ๒๕๖๒ เรื่อง “แผนแม่บทโครงสร้างพื้นฐานระบบคลองและการพัฒนาชุมชนริมคลองเปรมประชากร” มีกำหนดระยะเวลาไว้ ๙ ปี โดยมีสาระสำคัญ คือ การเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้ำ ป้องกันน้ำท่วม และบำบัดน้ำเสียคลองเปรมประชากรทั้งระบบ ตั้งแต่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา – กรุงเทพมหานคร พัฒนาชุมชนริมคลองรวมถึงแก้ไขปัญหาบ้านรุกล้ำ ด้วยวิธีการพัฒนาที่อยู่อาศัย และจัดระบบสาธารณูปโภคและผังเมือง พัฒนาจุดเชื่อมต่อระบบขนส่งสาธารณะ ล้อ–ราง–เรือ–ทางจักรยาน และแผนพัฒนาการท่องเที่ยววิถีชุมชน โครงการพัฒนาคลองเปรมประชากร ได้เริ่มดำเนินการปรับปรุงฟื้นฟูคลองเปรมประชากรทั้งระบบ เก็บขยะ สิ่งปฏิกูล สร้างเขื่อนระบายน้ำ ขุดลอกลำคลอง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้ำในช่วงฤดูฝนป้องกันน้ำท่วม ติดตั้งเครื่องบำบัดน้ำเสีย รวมทั้งมีการจัดระเบียบและวางผังที่อยู่อาศัยใหม่ ปรับปรุงภูมิทัศน์ริมฝั่งคลองให้น่าอยู่อาศัย พร้อมสร้างระบบสาธารณูปโภคต่าง ๆ เพิ่มพื้นที่สีเขียวริมคลอง จัดทำลานกีฬา สถานที่สันทนาการ และแหล่งเรียนรู้ ของชุมชนริมคลองเปรมประชากร เริ่มจากชุมชนบริเวณวัดเสมียนนารี เขตจตุจักร ซึ่งมีสิ่งก่อสร้างปลูกรุกล้ำลำคลอง ขวางทางระบายน้ำ มีสภาพแวดล้อมไม่ถูกสุขอนามัย โดยย้ายบ้านเรือนที่รุกล้ำลำคลองให้ขึ้นมาอยู่ในที่แห่งใหม่
พระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือยนต์พระที่นั่ง ทอดพระเนตรสองฝากฝั่งคลองเปรมประชากร วันที่ ๑๐ ธันวาคม ๒๕๖๗ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี ได้ประทับเรือพระที่นั่ง ณ ท่าเทียบเรือ บริษัท ปูนซิเมนต์ไทย จำกัด (มหาชน) เสด็จพระราชดำเนินเลียบตามแนวคลองเปรมประชากร ไปยังท่าเทียบเรือ สวนสาธารณะเฉลิมพระเกียรติ “เปรมประชาวนารักษ์” พื้นที่ถนนกำแพงเพชร 6 แนวขนานคลองเปรมประชากร เขตหลักสี่ ระหว่างเสด็จพระราชดำเนินเลียบตามแนวคลองเปรมประชากร ทั้งสองพระองค์ทอดพระเนตรบ้านเรือนประชาชน วัดวาอาราม และสภาพภูมิทัศน์ตลอดสองฝากฝั่งคลอง กับทรงเยี่ยมประชาชน ทรงแย้มพระสรวลและโบกพระหัสให้กับประชาชนที่เดินทางมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทรับเสด็จฯ ก่อนเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดสวนสาธารณะเฉลิมพระเกียรติ “เปรมประชาวนารักษ์” และทอดพระเนตรนิทรรศการต่าง ๆ ที่บอกเล่าถึงความสำคัญของสายน้ำ นำมาสู่การแก้ไข บรรเทาปัญหา การพัฒนาแหล่งน้ำ เพื่อความผาสุกของประชาชนอย่างยั่งยืน
พระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่พระราชทานพระราชดำริในการพัฒนาแหล่งน้ำ ลำคลองและพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน สะท้อนให้เห็นน้ำพระราชหฤทัยที่ทรงเอาพระราชหฤทัยใส่ทุกข์สุข ของพสกนิกร โดยเริ่มต้นทำจากจุดเล็ก ๆ ก่อนแล้วขยายผลไปสู่ภาพรวมของประเทศ สมดังพระปฐมบรมราชโองการ ที่ทรงมุ่งมั่นบำเพ็ญพระราชกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขแห่งอาณาราษฎรสืบไป